De IJslandse taal: Velkomin til Íslands (Welkom op IJsland)

IJslands
Uitspraak
Woordenlijstje

IJslands
Op IJsland spreekt men een eigen taal, het IJslands, maar met Engels kun je gelukkig ook op veel plaatsen terecht. Het IJslands is namelijk een moeilijke taal, maar daarover later meer. Deze taal is door de vikingen meegebracht. Alhoewel er wel enige buitenlandse invloeden zijn te bespeuren en de klanken in de loop der eeuwen behoorlijk zijn veranderd, zijn in de loop der eeuwen het schriftbeeld en verbuigingssysteem als gevolg van de geïsoleerde ligging en het kleine inwonertal nauwelijks veranderd. Hierdoor kan men op IJsland nog zonder veel problemen de originele teksten van de saga's en de Edda lezen. Zelfs Oudnoors levert geen al te grote problemen op. Het IJslandse alfabet kent ook nog letters, die in de rest van Europa zijn verdwenen: de ð en de þ. Er zijn geen dialecten op IJsland, maar wel geringe uitspraakverschillen: er zijn kleine verschillen tussen het zogenaamde norðlesnka in Noord-IJsland en het sunnlenska in Zuid-IJsland. In Noord-IJsland worden de letters p, t en k "harder" uitgesproken dan in het zuiden, meer zoals de Engelsen dat doen. In Zuid-IJsland worden genoemde letters "zachter" uitgesproken: de p klinkt bijna als een b, de t als een d en de k als een g.

Zuiver
De IJslanders willen hun taal graag zuiver houden en weren daarom zoveel mogelijk vreemde woorden en uitdrukkingen. Wanneer nieuwe begrippen, zoals televisie, trawler, computer en GSM zich aandienen, probeert men hier reeds bestaande woorden, of woorden die hiervan zijn afgeleid, op toe te passen. De eerste bewoners van IJsland waren hier meesters in, getuige de vele originele plaatsnamen voor vulkanische verschijnselen, die in Noorwegen grotendeels onbekend waren. De woorden hraun (lavaveld), laug (warme bron) en hver (hete bron) dateren uit die tijd en betekenden oorspronkelijk "bodem", "bad" en "heksenketel". Enkele voorbeelden van woorden uit het nabije verleden zijn sími (telefoon), útvarp (radio) en þota (straalvliegtuig), welke respectievelijk "snoer", "verspreiding" en "de snelle vlucht van een vogel" betekenden. Tölva (computer) komt van tölur (cijfers).
Er is een speciale commissie, die zich met deze materie bezig houdt. Ondanks verwoede pogingen om de taal vrij te houden van "vreemde smetten", zijn er toch -en dan vooral in de spreektaal- verscheidene buitenlandse woorden gemeengoed geworden, zoals hótel (hotel), sigaretta (sigaret), bensín (benzine en sjoppa (kiosk, van het Engelse "shop"), alhoewel ze wel enigszins aan het IJslandse klankstelsel en verbuigingssysteem zijn aangepast. Ook raken veel oude IJslandse woorden in onbruik. Het betreft dan vooral woorden, die met de natuur en het weer te maken hebben (het IJslands is van oorsprong een taal van boeren en vissers). Onderzoekers hebben bij jongeren in de steden een aanzienlijke verarming van de woordenschat geconstateerd. Er zijn dagelijkse korte radioprogramma's, die erg populair zijn, waarin over de IJslandse taal gediscussieerd wordt en waarin bovenstaande onderwerpen geregeld aan de orde komen.

Moeilijk
Het IJslands is een moeilijke taal. Dat komt vooral door de achtervoegsels (in plaats van lidwoorden) en de vele en ingewikkelde verbuigingen. De klinker van de stam van een zelfstandig naamwoord bijvoorbeeld verandert ook dikwijls. Het woord fjord heeft in het Nederlands slechts twee vormen: fjord en fjorden. In het IJslands zijn de verschillende vormen in het enkelvoud fjörður, fjarðar, firði en fjörð en in het meervoud firðir, fjarða, fjörðum en firði. Bijvoeglijke naamwoorden zijn vaak nog lastiger. Deze richten zich naar het woord waar ze bij horen en kunnen daarom in de mannelijke, vrouwelijke en onzijdige sterke of zwakke vorm staan. Het wordt dan ook extra gewaardeerd als een buitenlander de moeite heeft genomen zich enige woorden eigen te maken. Enkele regels met betrekking tot de uitspraak mogen niet ontbreken.

Uitspraak
Onderstaande regels zijn geenszins volledig en dienen alleen als eerste hulp bij het lezen. De beste hulp is echter die van een IJslander zelf. Eventuele accenten op letters geven niet de klemtoon aan, maar duiden op een uitspraakverandering. De klemtoon valt namelijk altijd op de eerste lettergreep!
Klinkers zijn lang als ze worden gevolgd door één enkele medeklinker of een combinatie van de medeklinkers p, t, k en j, r of v (pr, tr, kj enzovoort). In bijna alle andere gevallen is de klinker kort.
a = a (als in pan)
a, gevolgd door ng of nk = au
á = au
e = e (als in melk)
e, gevolgd door ng of nk = ei
é, ei en ey = ee
i en y = i (als in vis)
i, gevolgd door ng of nk = ie
í en ý = ie
o = o (als in krom)
ó = oo
ö = u (als in mus)
u = uu
u, gevolgd door ng of nk = oe
ú = oe
æ = aj (als in maïs)
au = eu, ui

De medeklinkers worden als volgt uitgesproken:
ð = th (als in het Engelse them)
þ = th (als in het Engelse thank)
g = g (als in het Engelse go), maar tussen een klinker en een i of u: g = j
v = w
De r wordt uitgesproken als een zogenaamde tongpunt-r (rollende r). De overige medeklinkers worden uitgesproken als in het Nederlands. Hierop is echter ook weer een groot aantal uitzonderingen. De meest voorkomende zijn:
f in het midden of aan het eind van een woord = v
nn na een lange klinker (a, o, u enzovoort) = dn
fl en fn = resp. bl en bn
hv aan het begin van een woord = kw
ll = dl
pt = ft
rl = meestal dl
rn = meestal dn

Woordenlijstje

Tellen

nul, één, twee, drie: núll, einn, tveir, þrír
vier, vijf, zes: fjórir, fimm, sex
zeven, acht, negen: sjö, átta, níu
tien, honderd, duizend: tíu, hundrað, þúsund

Begroeting

goedendag, goede morgen, goede middag: góðan daginn
goedenavond: gott kvöld
goede nacht, welterusten: góða nótt
goede reis: góða ferð
hallo: hæ, halló
tot ziens: bless (bless)

Handige woordjes

ja: já
nee: nei
dank u (wel): takk (fyrir)
geen dank: gerðu svo vel
a.u.b.: gjörðu svo vel
alstublieft: vinsamlegast, takk
hoor eens….: heirðu….
e-mail: meila
niet: ekki
en: og
alles: allt
veel: mikið
weinig: lítið
hulp: hjálp
telefoon: sími
gsm: gemsi
taxi: leigubílar
vrij (taxi of wc): laus
museum: safn
hotel: hótel
jeugdherberg: farfuglaheimili
camping: tjaldstæði
wc: snyrting
dames(wc): konur
heren(wc): karlar
wc-papier: klósetpappír
damesverband: dömubindi
douche: sturta
restaurant:

Handige zinnetjes

Ik begrijp u niet: ég skil ekki
Ik spreek geen IJslands: ég tala ekki íslensku
Spreek jij Engels?: talar þú ensku?
Ik kom uit Nederland / België: ég er frá Hollandi / Belgía
Ik heet ….: ég heiti ….
Hoe heet jij?: Hvað heitir þú?
Ik hou van je: ég elska þig
Hoe heet dat in het IJslands?: Hvað heitir þetta á íslensku?
Wat is dit?: Hvað er þetta?
Hoeveel kost dat?: Hvað kostar þetta?
Mag ik hier kamperen?: Má tjalda hér?
Waar is .…?: Hvar er ….?